W ostatnich latach w USA niezwykle wzrasta popularność ustalania po rozwodzie naprzemiennej opieki rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi (Shared Custody, lub Joint Physical Custody). Trend ten trwa nieprzerwanie od początku lat osiemdziesiątych, kiedy to pojawiły się pierwsze zapisy w prawodawstwie stanowym preferujące orzekanie przez sady opieki naprzemiennej, jako formy wspólnej opieki rodzicielskiej (Joint Custody).

REFERENCJE DLA OPIEKI NAPRZEMIENNEJ W PRAWODAWSTWIE STANOWYM W USA 

Raport Children's Rights Council w USA stwierdza, ze obecnie w prawodawstwie 30 stanów USA i okręgu Columbia, istnieją zapisy preferujące wspólna opiekę rodzicielska na małoletnim dzieckiem(1).

W niektórych z tych stanów prawodawstwo preferuje wspólna rodzicielska opiekę prawną (Joint Legal Custody), a w innych wspólną opiekę rodzicielska w postaci opieki naprzemiennej (Joint Phisical Custody, lub Shared Custody). Prawodawstwo niektórych z tych 30 stanów wiąże preferencje w orzekaniu opieki naprzemiennej ze zgodą obojga rodziców na te formę opieki, w innych stanach tego rodzaju zapisy nie istnieją, co oznacza, że nawet w przypadku, gdy jeden z rodziców nie wyraża zgody na opiekę naprzemienna  sędzia może ja orzec.

W ostatnio przyjętych stanowych inicjatywach legislacyjnych w tym zakresie zaznacza się wyraźna tendencja do ochrony praw dziecka do równego kontaktu z obojgiem rodziców, czyli preferencje do orzekania wspólnej opieki naprzemiennej. Potwierdzają to zapisy z 1999 r.w ustawodawstwie stanów Wisconsin i Oklahoma.

OKLAHOMA

"W stanie Oklahoma jest prowadzona polityka zmierzająca do zapewnienia małoletnim dzieciom stałego kontaktu z obojgiem rodziców, którzy wykazują możliwości wspólnego działania w interesie swoich dzieci i wspieranie rodziców żyjących w separacji lub rozpadzie ich małżeństwa w ich staraniach o zapewnienie dzieciom takiego kontaktu. Aby ta polityka stała się bardziej efektywna, sąd, jeśli rodzice zgłoszą takie życzenie  powinien orzekać o równym dostępie małoletnich dzieci do kontaktu z obojgiem rodziców, w sytuacjach, kiedy taka naprzemienna opieka rodzicielska będzie służyć rozwojowi dziecka."(2)

WISCONSIN

"Sąd powinien zatwierdzać taki terminarz kontaktów dzieci z rodzicami, który pozwala na pełne i regularne okresy zamieszkiwania dziecka z każdym z rodziców i maksymalizuje okres czasu spędzanego przez dzieci z każdym z rodziców, biorąc pod uwagę geograficzny (fizyczny) dystans, jaki dzieli rodziców i prowadzone przez nich gospodarstwa domowe"(3)

Wraz z coraz częstszym wyborem przez rodziców i sędziów rodzinnych opieki naprzemiennej, jako tej formy opieki, która umożliwia dziecku nieskrępowany kontakt z obojgiem rodziców, a więc leży w interesie dziecka, pojawia się na rynku wydawniczym wiele poradników dla rodziców, pomagających im ustalić warunki opieki naprzemiennej, oraz unikać konfliktów spowodowanych przez konieczność podejmowania wspólnie wszystkich ważnych decyzji dotyczących wychowania dziecka. Przykładem takiej publikacji może być książka "Joint Custdy with a Jerk, Raising a Child With an Uncooperative Ex", autorstwa Julii A. Ross i Judy Corcoran(4), która w przystępny i humorystyczny sposób uczy rodziców, jak po rozwodzie komunikować się i współpracować dla dobra dziecka stosując opiekę naprzemienną.

Wielu prawników na fali popularności tego rodzaju rozwiązania opiekuńczego oferuje swoje usługi w tworzeniu wychowawczego planu rodzicielskiego (Parenting Plan, lub Custody Plan)., który jest rodzajem ugody pomiędzy rodzicami, w której określają oni wszystkie warunki sprawowania opieki nad dzieckiem. W USA rodzicielski plan wychowawczy jest stałym elementem każdego procesu rozwodowego, gdy małżonkowie posiadają wspólne małoletnie dzieci. Rodzicielski plan wychowawczy jest ustalany przez samych rodziców, a sędziowie podejmujący ostateczną decyzję wyboru formy opieki z reguły respektują ustalone przez rodziców rozwiązania. W sytuacji gdy rodzice w określonym przez przepisy czasie nie są w stanie stworzyć wspólnego rodzicielskiego planu wychowawczego, sędziowie kierują ich do mediatora, który wspomaga ich w podejmowaniu wspólnych decyzji. Jeśli i ta droga okazuje się bezskuteczna sędzia dokonuje arbitralnej decyzji dotyczącej zapisu rodzicielskiego planu wychowawczego i formy opieki nad dzieckiem.

Opieka naprzemienna może przybierać różne formy, od spędzania przez dziecko przerw w nauce u ojca, a okresów szkolnych u matki, do spędzania na przemian dnia u ojca i dnia u matki. W wypadku opieki naprzemiennej sąd ustala dwa równoprawne miejsca zamieszkania dziecka, bez względu na proporcje czasu, w jakich dziecko zamieszkuje u obydwu rodziców. Rodzice w sytuacji gdy przyznana maja opiekę naprzemienną maja równe prawa do podejmowania najważniejszych decyzji dotyczących wychowania dziecka w zakresie jego edukacji, zdrowia i wyznania. 

KONTEKST HISTORYCZNY PODEJMOWANIA DECYZJI O OPIECE NAD MAŁOLETNIM DZIECKIEM W USA 

John B. Kelly w swoim artykule "Czynniki warunkujące przyznawanie opieki rodzicielskiej w USA"(5) nakreśliła kontekst historyczny podejmowania przez sądy decyzji, któremu z rodziców po rozwodzie należy przyznać bezpośrednią opiekę nad małoletnim dzieckiem, bez względu na okoliczności wychowawcze. Jednak pod koniec dziewiętnastego wieku zachodzące zmiany społeczne wynikające z rewolucji przemysłowej doprowadziły do tego, że ojcowie z terenów wiejskich coraz częściej podejmowali pracę zarobkową poza gospodarstwem rolnym, matki więc, które pozostawały w domu przejmowały rolę najważniejszego opiekuna dziecka. Z tych przemian wyniknął nowy podział ról, ze względu na odpowiedzialność za rodzinę, na mężczyznę - żywiciela, zarobkującego poza domem i kobietę jako bezpośredniego opiekuna dzieci. 

Preferencje ojców w przyznawaniu opieki nad dzieckiem stopniowo w związku z tym słabła. Sądy zaś zaczęły orzekać o opiece opierając się na doktrynie tzw. "tender year�s", czyli założeniu obecnym w prawie angielskim, zgodnie z którym dzieci do lat sześciu powinny wychowywać się przy matce, a dopiero potem wracać pod kuratelę ojców.

Coraz częściej jednak przyznawano opiekę nad dziećmi matkom, bez względu na ich wiek i w efekcie do końca drugiej dekady dwudziestego wieku, w prawodawstwie wszystkich 48 stanów USA znalazły się zapisy określające matkę, jako tego rodzica, który powinien otoczyć pieczą małoletnie dziecko po rozwodzie.

W latach trzydziestych dwudziestego wieku tendencja t została utrwalona przez wpływ, jaki na orzecznictwo w tych sprawach miała psychoanalityczna teoria freudyzmu, eksponująca relacje matka � dziecko i ignorująca role ojca w rozwoju dziecka.

Idealizowanie roli matki, przy jednoczesnym pomniejszaniu wpływu ojca na wychowanie dziecka znalazło swe najpełniejsze odbicie w nieomal poetyckim określeniu zawartym w orzeczeniu sądu stanu Missouri: z 1938 r.-  " Nic tak, ja miłość matki nie może bardziej przybliżyć nas do atmosfery panującej w niebie"  (cyt. za Joan B. Kelly)

Preferowanie matek w przyznawaniu opieki nad dzieckiem utrzymywało się niezmiennie w Stanach Zjednoczonych aż do lat sześćdziesiątych, kiedy to społeczeństwo stanęło przed nowymi wyzwaniami kulturowymi. Od tego okresu zaczęły się coraz częściej pojawiać głosy ojców dyskryminowanych w swoich prawach rodzicielskich. Nie bez znaczenia na odwrócenie tej tendencji miał również rozwijający się w tym okresie ruch feministyczny i coraz większa aktywność kobiet na rynku pracy. Większość stanów w USA, od tego okresu zaczęło przyjmować w tym zakresie rozwiązania legislacyjne opierające się na założeniu, ze �dobro dziecka�, nie zaś płeć powinno determinować, to któremu z rodziców przyznana będzie bezpośrednia opieka nad dzieckiem.

Zmiany zachodzące w USA od lat sześćdziesiątych zaowocowały w kolejnej dekadzie ewolucją modelu tradycyjnego podziału ról w rodzinie, w którym mężczyzna zajęty był pracą zawodową i utrzymywaniem domu, kobieta zaś koncentrowała się funkcji opiekuńczej wobec dzieci, na model partnerski, w którym mężczyzna i kobieta zajmowali w małżeństwie równorzędną rolę i w tym samym stopniu przyczyniali się do utrzymania domu, oraz do wychowania dzieci.

To rozłożenie odpowiedzialności zarówno ekonomicznej, jak i wychowawczej za dzieci stanowiło podłoże dla szukania nowych, bardziej adekwatnych do zmieniającej się sytuacji współczesnej amerykańskiej rodziny rozwiązań w sposobie ustalania opieki nad małoletnimi dziećmi po rozwodzie. Doprowadziło to w efekcie w latach osiemdziesiątych do wprowadzenia w prawodawstwie niektórych stanów preferencji w orzekaniu po rozwodzie opieki wspólnej (Joint Custody ), która umożliwia współuczestniczenie w wychowaniu i podejmowaniu najważniejszych decyzji dotyczących dziecka obojgu rodzicom.

FORMY SPRAWOWANIA OPIEKI NAD MAŁOLETNIM DZIECKIEM PO ROZWODZIE W PRAWODAWSTWIE I ORZECNICTWIE SĄDÓW W USA

W prawodawstwie USA występuje kilka form sprawowania przez rodziców opieki nad małoletnim dzieckiem po rozwodzie. Najbardziej popularnymi są: opieka przyznana przez sąd jednemu z rodziców (Sole Custody) i opieka wspólna (Joint Custody). Opieka wspólna występuje w prawodawstwie, jak i orzecznictwie USA w dwóch odmianach � wspólna opieka prawna (Joint Legal Custody) i opieka  naprzemienna (Joint Phisical Custody lub Shared Custody). Inna formą opieki rodzicielskiej jest opieka rozdzielna (Split Custody).

W niektórych przypadkach opieki przyznanej jednemu z rodziców (Sole Custody) sądy orzekają możliwość nadzorowanych odwiedzin dziecka przez drugiego rodzica, lub braku możliwości odwiedzin.

1. Opieka przyznana jednemu z rodziców (Sole Custody). Opieka i sprawowanie kontroli nad wychowaniem małoletnich dzieci jest w tym wypadku przyznawane jednemu z rodziców, a drugi z rodziców przyznane ma określone prawa zawarte w rodzicielskim planie wychowawczym (Custody Plan lub Parenting Plan). Plan sporządzają sami rodzice i jest on potwierdzany sądownie. Ten z rodziców, któremu przyznano opiekę nad dzieckiem podejmuje większość decyzji dotyczących wychowania dziecka.

W wypadkach, kiedy nie nadzorowany kontakt rodzica, któremu nie powierzono bezpośredniej opieki nad dzieckiem zagraża interesowi dziecka, sąd może orzec możliwość kontaktu tego rodzica z dzieckiem w postaci nadzorowanych odwiedzin, lub brak możliwości takich odwiedzin. Te orzeczenia mają najczęściej charakter tymczasowy

Często spotykanym sposobem orzekania o sposobie spędzania czasu z dzieckiem przez rodzica, któremu nie przyznano bezpośredniej opieki nad dzieckiem (Non-custodial Parent) są, weekendy od piątku, od godziny 18 (po szkole) do niedzieli, również do godziny 18, lub jedna, albo dwie wizyty w środku tygodnia w określonych godzinach.. Jeśli chodzi o wakacje to rodzic, który nie uzyskał możliwości sprawowania bezpośredniej opieki ma możność spędzenia nieprzerwanie dwóch tygodni wakacji z dzieckiem. Oboje rodzice są na równi uprawnieni do uczestniczenia w aktywności szkolnej (okresowe spotkania z rodzicami, imprezy sportowe i inne) i w pozostałych aktywności społecznej dziecka

a). Nadzorowane odwiedziny. W sytuacji, gdy jeden z rodziców ma doświadczenia z nadużywaniem narkotyków, lub alkoholu, przejawiał zachowania agresywne wobec dzieci, lub gdy nie nadzorowane odwiedziny mogą wywrzeć na dziecku niekorzystny wpływ, sąd może orzec o potrzebie nadzoru nad odwiedzeniami.. Zwykle to ograniczenie trwa do czasu, kiedy rodzic ograniczony w swoich prawach do kontaktu z dzieckiem, nie wykaże, że przeszkody te miały charakter przemijający (z reguły kilka miesięcy uczestniczenia w określonej terapii). Osobą, która ma zadanie nadzorowanie spotkań z dzieckiem, najczęściej nie jest drugi rodzic.

b). Brak możliwości odwiedzin. W sytuacji, kiedy jeden z rodziców jest w stanie udowodnić, że bezpośrednie kontakty drugiego rodzica  maja negatywny wpływ na dziecko, sad może orzec o zakazie jakichkolwiek kontaktów z dzieckiem. Trzeba zaznaczyć, że tego rodzaju orzeczenia zdarzają się jedynie w sytuacjach ekstremalnego zagrożenia dobra dziecka.

2. Wspólna opieka prawna (Joint Legal Custody). Dziecko w tym wypadku zamieszkuje głównie u jednego z rodziców, wskazanego przez sąd.(Custodial Parent), a drugi z rodziców przyznane ma określone prawa zawarte w rodzicielskim planie wychowawczym. Oboje rodzice zobligowani są do podejmowania wspólnie wszystkie decyzje dotyczących wychowania dziecka.

Najczęściej  spotykanym sposobem ustalania o sposobach spędzania czasu z dzieckiem w sytuacji prawnej opieki wspólnej, przez rodzica, z którym dziecko nie mieszka na stałe są, weekendy od piątku, od godziny 18 (po szkole) do niedzieli, również do godziny 18, lub jedna, albo dwie wizyty w ciągu tygodnia w określonych godzinach popołudniowych. Jeśli chodzi o wakacje, to dziecko może spędzać do sześciu tygodni latem z rodzicem, z którym nie mieszka na co dzień, w tym co najmniej dwa tygodnie nieprzerwanie. Wszystkie te rozwiązania zawarte są w rodzicielskim planie wychowawczym, który zawiera z reguły zapis, że każdy z rodziców może korzystać z pomocy drugiego w bezpośredniej opiece nad dzieckiem, w sytuacji gdy jest to konieczne (tzw. baby sitting).

Oboje rodzice są na równi uprawnieni do uczestniczenia w aktywności szkolnej (okresowe spotkania z rodzicami, imprezy sportowe i inne) i w pozostałych aktywnościach społecznych dziecka.

3. Opieka naprzemienna (Shared Custody lub Joint Phisical Custody). Dzieci w tym wypadku spędzają mniej więcej tyle samo czasu z każdym z rodziców. Może to oznaczać, że zamieszkują część tygodnia z jednym z rodziców, a drugą część z drugim, lub jeden tydzień z jednym, a następny z drugim.

Oboje rodzice zobligowani są do podejmowania wspólnie wszystkich decyzji dotyczących wychowania dziecka. Wszystkie przyjęte przez rodziców rozwiązania dotyczące wychowania dziecka, tak jak w innych  opisywanych przypadkach są zawarte w rodzicielskim planie wychowawczym.

W tym wypadku nie określa się, który z rodziców sprawuje bezpośrednia opiekę nad dzieckiem. Jeśli rodzice uznają, że sprawowanie opieki naprzemiennej jest najlepszym rozwiązaniem w ich wypadku, sąd stojąc na stanowisku, że rodzice są najlepiej uprawnieni do podejmowania decyzji w sprawach opieki nad dzieckiem przychyla się najczęściej do ich opinii. Sąd orzekając w tego rodzaju sprawach bierze pod uwagę możliwości finansowe obojga rodziców, rozstrzygając czy są oni w stanie w równym stopniu zaspokajać potrzeby materialne dziecka.. Opieka naprzemienna jest formą opieki wspólnej.

4. Opieka rozdzielna. W sytuacji, gdy rodzice maja więcej niż jedno małoletnie dziecko. Sąd może orzec, które z dzieci zamieszkuje przy jednym z rodziców, a które przy drugim. Oboje rodzice są uprawnieni do podejmowania wspólnie decyzje dotyczące wychowania dzieci.

Wizyty powinny być zaplanowane w ten sposób, że pozwolą spędzać maksimum czasu rodzeństwu wspólnie. Na przykład, spędzają razem każdy weekend wymiennie u jednego z rodziców. Dzieci przy tego rodzaju rozstrzygnięciach powinny spędzać czas wspólnie do kolacji, lub dwa wieczory i noce przy każdym z rodziców. Wakacje dzieci powinny spędzać wymiennie raz z jednym z rodziców, raz z drugim, bądź równą część wakacji z jednym i drugim.

Plan opieki rodzicielskiej zawiera z reguły zapis, że każdy z rodziców może korzystać z pomocy drugiego w bezpośredniej opiece nad dzieckiem, w sytuacji gdy jest to konieczne (baby sitting).

CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA ROSNĄCĄ POPULARNOŚĆ STOSOWANIA OPIEKI NAPRZEMIENNEJ W USA

Istotnym czynnikiem wpływającym na stosunkowo częste orzekanie przez sądy opieki naprzemiennej jest chęć mężczyzn do pełnienia pełniejszej roli w wychowaniu swoich dzieci po rozwodzie. Wielu ojców nie zgadza się na rolę weekendowego gościa, podczas gdy matki samodzielnie zajmują się bezpośrednią opieka nad nim i decydują samodzielnie o wszelkich sprawach dotyczących jego rozwoju.. W sytuacji, kiedy tradycyjne role małżeńskie zmieniają się, co jest szczególnie widoczne w USA, zmienia się wraz z nimi podejście do sprawowania opieki rodzicielskiej po rozwodzie.

Inną przyczyną zwiększającej się popularności tego rodzaju rozwiązania jest to, ze matki coraz częściej poświęcają się własnej karierze zawodowej, a samodzielna opieka nad dzieckiem jest często trudna do pogodzenia z realizowaniem swoich ambicji zawodowych, szczególnie, gdy zmusza kobietę do pracy po godzinach. Sprawia to, że kobiety szukają p rozstaniu się z ojcem dziecka możliwości współpracy z nim w wychowaniu wspólnego potomstwa.

Często wybór przez rodziców opieki naprzemiennej jest wyrazem niechęci do przykrej w skutkach dla samych rozwodzących się, ale i dla dziecka, walki o sprawowanie nad nim bezpośredniej samodzielnej opieki. Wielu rodziców, jak i sędziowie rodzinni coraz częściej zdają sobie sprawę z tego, ze w walce tej nie ma z reguły wygranych. Powoduje ona konflikt, który często skutkuje całkowitym zerwaniem jakichkolwiek stosunków miedzy rodzicami, co w dużym stopniu wpływa na pogorszenie sytuacji dziecka, a często również rodzica, który ostatecznie uzyskuje bezpośrednia opiekę nad dzieckiem. Sędziowie orzekając w sprawach o opiekę nad dzieckiem stoją na stanowisku, że najlepszym rozwiązaniem jest pozwolić obojgu rodzicom samym decydować, jaka forma opieki nad dzieckiem jest w ich wypadku najkorzystniejsza dla nich i dla samego dziecka i z reguły przychylają się do ich decyzji wyboru opieki naprzemiennej.

Ważnym czynnikiem wpływającym na rosnąca popularność stosowania opieki naprzemiennej są udokumentowane badaniami naukowymi problemy emocjonalne i społeczne pojawiające się u dzieci wychowujących się rodzinach niepełnych. Szacuje się, ze obecnie ok. 1,8 mln dzieci w USA żyje w rodzinach niepełnych, co sprawia, że kwestia ta staję dla społeczeństwa amerykańskiego palącym problemem.

Badania psychologiczne dotyczące wpływu opieki naprzemiennej na poziom socjalizacji małoletnich dzieci.

Badania amerykańskiego psychologa Roberta Bausermana z Departamentu Zdrowia i Higieny Psychicznej w Baltimore(6) dotyczące wpływu formy opieki rodzicielskiej ustalonej po rozwodzie dziecka na jego przystosowanie społeczne, potwierdzają, że dzieci, które po rozwodzie spędzają porównywalna ilość czasu z obojgiem rodziców, są w większości przypadków lepiej społecznie przystosowane, niż dzieci pozbawione kontaktu z jednym z rodziców.

Bauserman w okresie od 1982 r. do 1999 r. przebadał 1846 przypadków dzieci wychowujących się przy rodzicu, któremu przyznano bezpośrednią opiekę (Sole Custody), oraz 814 przypadków, kiedy dzieci spędzały porównywalna ilość czasu z obojgiem rodziców i oboje rodzice byli zaangażowani w podejmowanie wszystkich ważnych decyzji dla życia dziecka (Joint Custody)

W swoje pracy opiekę wspólna definiował jako opiekę naprzemienną (Joint Phisical Custody), kiedy dziecko mieszka raz z jednym z rozwiedzionych rodziców, raz z drugim i spędza z nimi porównywalna ilość czasu i wspólna opiekę prawną (Joint Legal Custody), kiedy dziecko zamieszkuje głównie z jednym z rodziców, ale oboje rodzice angażują się w pełni we wszystkie aspekty wychowania dziecka..

Z badań tych wynika, że dzieci, nad którymi rodzice sprawują wspólna opiekę (rozumiana jako opiekę naprzemienną i jako wspólną opiekę prawną) wykazują mniej problemów emocjonalnych, mają wyższe poczucie własnej wartości, tworzą lepsze relacje w rodzinie i grupie rówieśniczej, niż dzieci, które maja ograniczony kontakt z jednym z rodziców. Poziom przystosowania społecznego dzieci wychowanych przez rodziców realizujących wspólnie opiekę rodzicielską, Bauserman określił, jako porównywalny do przystosowania społecznego dzieci wychowujących się w rodzinach pełnych. Wynika to, jak to określa autor badań � ...prawdopodobnie z tego że wspólna opieka rodzicielska zapewnia dziecku możliwość nieskrępowanego kontaktu z obojgiem rodziców�

Wyniki jego badań wskazują na to, ze dzieci, aby lepiej przystosowywać się do życia społecznego nie koniecznie powinny być otoczone opieką naprzemienna w ścisłym tego słowa znaczeniu, ale, że wystarczającym gwarantem prawidłowego rozwoju społecznego dziecka jest spędzanie przez nie porównywalnej ilości czasu z obojgiem rodziców.

Ponadto rozwiedzione pary, które sprawowały wspólna opiekę nad swoimi dziećmi sygnalizowały rzadsze konflikty miedzy sobą, niż rodzice z których tylko jedno sprawowało bezpośrednia opiekę nad dzieckiem. Dzieje się tak zdaniem autora badań, prawdopodobnie dlatego, że rodzice zmuszeni byli do kooperacji i współodpowiedzialności za decyzje dotyczące wychowania dziecka.

Bauserman podkreśla jednak, że wspólna opieka rodzicielska nie jest dobrym rozwiązaniem, kiedy jeden z rodziców wykazuje zachowania agresywne wobec dziecka, lub niedbałość w sprawowaniu opieki rodzicielskiej, jak też gdy wykazuje on wyraźne objawy choroby fizycznej, czy psychicznej.

Wyniki tych badań powinny zdaniem Bausermana posłużyć w praktyce sądowej sędziom, adwokatom, oraz psychologom i pracownikom socjalnym pomagając im określić każdorazowo, jaka forma sprawowania opieki rodzicielskiej powinna być orzekana w sytuacji rozwodu rodziców dziecka

WPŁYW POLITYKI PREFERUJĄCEJ OPIEKĘ NAPRZEMIENNĄ NA LICZBĘ ORZEKANYCH ROZWODÓW W USA

Richard Kuhn z  Children's Rights Council  w Waszyngtonie i John Guidubaldi z Uniwerytetu w Cleveland przygotowali w 1997 roku raport na konferencje Children's Rights Council  w Waszyngtonie(7) dotyczący wpływu preferencji w przyznawaniu rodzicom opieki naprzemiennej w danym stanie USA, a ilością  orzekanych w tym stanie rozwodów.  W podsumowaniu swojego raportu zawarli stwierdzenie, że w stanach, w których prowadzi się politykę propagującą ustalanie opieki naprzemiennej nad małoletnimi dziećmi po rozwodzie rodziców, liczba orzekanych rozwodów w znaczący sposób spada. Główne przyczyny tej tendencji leżą ich zdaniem w tym, że perspektywa konieczności współpracy w wychowaniu dziecka po rozwodzie osłabia w rodzicach chęć fizycznego rozstania. Wychowawczy plan rodzicielski zawierany przez rodziców w trakcie rozwodu, w którym określają oni dokładne przedziały czasu, w których dziecko będzie pod bezpośrednia opieką każdego z rodziców minimalizuje niebezpieczeństwo, tego ze jeden z rodziców wyprowadzi się na stałe  do innej miejscowości narażając przez to drugiego rodzica i samo dziecko na przykre skutki rozłąki. Tego rodzaju działanie mogłoby spowodować zmianę decyzji sądu i ustalenie stałego miejsca zamieszkania przy tym z rodziców, który jest dyskryminowany w możliwościach kontaktów z dzieckiem.

Innym czynnikiem, który wpływa na zmniejszanie się liczby rozwodów jest  brak motywacji ekonomicznych ze strony kobiet w dążeniu do rozwodu, ponieważ alimenty przyznawane matkom na opiekę nad dziećmi przy orzeczeniu opieki naprzemiennej, jeżeli w ogóle występują, są znacząco niższe, niż to ma miejsce w sytuacji gdy opieka przyznana jest tylko jednemu z rodziców (najczęściej matce). Potwierdzają to badania statystyczne wykazujące, że pomiędzy 1975 r., a 1988 r., czyli w okresie wzmacnia polityki preferującej opiekę naprzemienną o 6% zmniejszyła się w USA ilość spraw rozwodowych wniesionych w przez kobiety(8).  Konkludując, autorzy raportu twierdzą, że zarówno czynniki społeczne, jak i ekonomiczne związane z przyznawaniem naprzemiennej opieki rodzicielskiej maja istotny wpływ na zmniejszenie liczby orzekanych rozwodów w USA.

Analiza materiałów źródłowych wykorzystanych w powyższym artykule skłania do wniosku, ze ustawodawstwo stanowe i wynikająca z niego praktyka sądowa w USA jest próbą dostosowania porządku prawnego w zakresie prawa rodzinnego do zmieniających się w ostatnich dwóch dekadach realiów życia społecznego i ewolucji modelu współczesnej rodziny. Zwiększająca się aktywność kobiet  na rynku pracy sprawia, że tradycyjny podział ról w małżeństwie, na mężczyznę, jedynego żywiciela rodziny, który cały swój czas poświęca karierze zawodowej i kobietę, która koncentruje się na funkcji opiekuńczej wobec dzieci przestaje obowiązywać. We współczesnym społeczeństwie amerykańskim zarówno kobieta, jak i mężczyzna podejmują w równym stopniu trud ekonomicznego zaspokajania potrzeb rodziny, jak i wychowania wspólnych dzieci. Logiczną konsekwencją tego nowego, partnerskiego podziału ról w małżeństwie, jest umożliwienie rodzicom równego wpływu na wychowanie dzieci po rozpadzie związku, co wyraża się w rosnącej popularności orzekania przez sądy opieki naprzemiennej nad małoletnimi dziećmi po rozwodzie.

Nie bez znaczenia na prawodawstwo w USA w tym zakresie maja również alarmujące opinię społeczną badania naukowe, które wykazują na patologiczne skutki pozbawiania, lub ograniczania prawa dziecka do równego kontaktu z obojgiem rodziców, również po rozpadzie ich związku. Niewątpliwie narastająca w ostatnich dekadach fala przestępczości, samobójstw i innych patologii wśród nieletnich wychowujących się w rodzinach niepełnych skłoniła ustawodawcę do zweryfikowania obowiązującej wcześniej linii orzeczniczej preferującej przyznawanie opieki nad dzieckiem jednemu z rodziców (z reguły matką), skazując tym samym dziecko na negatywne skutki utraty, bądź ograniczenia kontaktu z drugim (z reguły ojcem).

Preferowanie opieki naprzemiennej w ustawodawstwie stanowym i praktyce sądowej biorą się, więc z przeświadczenia, że nie płeć rodzica, ale dobro dziecka, rozumiane, jako prawo do nieskrępowanego kontaktu z obojgiem rodziców powinno determinować formę opieki rodzicielskiej po rozwodzie.

Istnieje wiele analogii pomiędzy tendencjami do ewoluowania tradycyjnego modelu rodziny w USA, a Polską, co zdaniem autora powinno skłonić polskiego ustawodawcę do wprowadzenia do naszego porządku prawnego pewnych rozwiązań istniejących i wypróbowanych w USA. W szczególności warto się zastanowić nad możliwością zaadoptowania w Polsce rodzicielskiego planu wychowawczego, który jest stałym elementem każdego procesu rozwodowego małżeństwa, które posiada dzieci. Plan ma formę ugody pomiędzy rodzicami, która reguluje wszystkie najważniejsze kwestie dotyczące wychowania dziecka po rozwodzie. Należy podkreślić, że ugoda ta skłania rodziców do podejmowania dobrowolnego kompromisu w sprawach najważniejszych dla dziecka, a tego rodzaju dobrowolnie przyjęte rozwiązania z reguły są bardziej trwałe i skuteczne, niż arbitralny wyrok sądu.

Również sama opieka naprzemienna, która jest tematem niniejszej pracy, w świetle przedstawionych tu badań i innych materiałów źródłowych zasługuje zdaniem autora na popularyzacje w polskim systemie prawnym. Jak to podkreślałem wcześniej, jest ona wyrazem respektowania dobra dziecka, polegającego na prawie do równego kontaktu z obojgiem rodziców po rozwodzie. Ta forma opieki nad dzieckiem okazuje się szczególnie skuteczna, gdy oboje rodzice wyrażają zgodę na tego rodzaju rozwiązanie, gdyż jest to gwarancja poprawnie układających się pomiędzy nimi stosunków w przyszłości, co niewątpliwie wpływa pozytywnie na poczucie stabilności bezpieczeństwa dziecka. Watro również zwrócić uwagę na przedstawiony w tym artykule wpływ preferencji w orzekaniu opieki naprzemiennej na zmniejszanie się liczby orzekanych rozwodów. W dłuższym okresie czasu ewolucja polskiego prawa rodzinnego w kierunku formalnych preferencji dla opieki naprzemiennej powinna poskutkować spadającą liczba rozwodów, co byłoby niezwykle korzystnym zjawiskiem, chociażby w świetle wyników ostatnich badań demograficznych w Polsce.

Robert Kucharski e-mail: fundacja_akcja@o2.pl

1. Dane pochodzą z oficjalnego serwisu Internetowego  the Children's Rights Council (CRC), który jest ogólnoamerykańska organizacją pozarządową z siedzibą w Waszyngtonie, działająca na rzecz dzieci rozwoju rodziny.http://www.gocrc.com

2. 1999 - presumption in favor of joint custody. Statutes as Section 110.1 of Title 43, unless there is created a duplication in numbering, reads as follows, :

3. 1999 Bill  Sections 767.23-24 (pages 628-631) PASSED, 1999 - presumption in favor of joint custody. 767.24 (2) (am) "The court shall presume that joint legal custody is in the best interest of the child."

4.  Ross J. A., Corcoran J. “Joint Custody With a Jerk: Raising a Child With an Uncooperative Ex”, St. Martin's Press; ISBN: 0312141130; 4 edition (April 1996)

5. Kelly J. B. “The Determination of Child Custody in the USA”, World Wide Legal Information Association, URL: http://wwlia.org/us-cus.htm

6. "Child Adjustment in Joint-Custody Versus Sole-Custody Arrangements: A Meta-Analytic Review," Robert Bauserman, Ph.D., AIDS Administration/Department of Health and Mental Hygiene; Journal of Family Psychology, Vol 16, No. 1.

7. “Child Custody Policies and Divorce Rates in the US”  Richard Kuhn, Children's Rights Council Washington, D.C &   John Guidubaldi, D.Ed. , John Carroll University (Cleveland, OH) and Kent State University (Kent, OH) , 11th Annual Conference of the Children's Rights Council October 23-26, 1997. Washington, D.C.

8. "Monthly Vital Statistics" Report May 21, 1991,NCHS, 1991).

Prawa autorskie zastrzeżene © 2008 Robert Kucharski