Pomimo, że skutki zjawiska PAS (określanego też jako PA, chociaż te definicje nie są do końca tożsame) negatywnie odbijają się na psychice dziecka i jego dorosłym życiu, wzbudza on, szczególnie wśród jego przeciwników, silne emocje. Krytycy podkreślają często nieakceptowalne poglądy jego twórcy dr Richarda Gardnera, dotyczące pedofilii, brak akceptacji przez amerykańskie środowiska psychiatryczne, chaotyczność badań czy inne, niemerytoryczne czynniki.

Również amerykańskie środowiska psychiatryczne są podatne na czynniki niemerytoryczne. Przykładem takiej sytuacji może być wpływ ruchów feministycznych na zdefiniowanie tego co jest zaburzeniem osobowości, a co nie jest. M. in. osoby cierpiące na zaburzenia autodestrukcyjne, po zatwierdzeniu nowych testów DSM – IV, dowiedziały się, że są już całkiem zdrowe. Zgodnie z poprawnością polityczną nie uważa się już za zaburzenie tkwienia w pułapce, powodującej reagowanie depresją czy poczuciem winy na sukcesy życiowe. Jednocześnie powinniśmy pamiętać, że klasyfikacja ta jest narzędziem dla psychiatrów i pełni tylko pomocniczą rolę podczas pracy psychologa, a jej stosowanie nie jest dla niego wiążące.

Innym argumentem wykorzystywanym przez oponentów zjawiska PAS jest brak zjawiska w klasyfikacji ICD-10. ICD-10 to międzynarodowa baza danych umożliwiająca znalezienie poszukiwanej choroby i określenie jej kodu klasyfikacyjnego. Jest ona ostatnią z ciągle zmieniającej się od połowy dziewiętnastego wieku serii. Oczywiście to że jakiejś choroby czy zaburzenia zachowania lub osobowości w niej nie ma to wcale nie znaczy, że takowe nie istnieją. A prowadzone naciski na deprecjonowanie PAS również nie sprzyjają podejmowaniu dalszych badań i działań mających do doprowadzenia do wpisania zjawiska do tego rejestru.

Tak silne emocje, jak temat PAS, często wzbudzają i inne sprawy związane z funkcjonowaniem rodziny i prawa rodzinnego takie jak koncepcja opieki naprzemiennej, czy nadużyć seksualnych wobec dzieci. Odczuwane stany emocjonalne mogą być tak silne, że nawet ludzie którzy ukończyli studia techniczne, podczas dyskusji na te tematy niekiedy zatracają zdolność logicznego myślenia i wnioskowania i zajmują stanowiska, których później niejednokrotnie się wstydzą.

Powszechnie bardziej znane niż krytyka merytoryczna są działania opierające się na manipulacjach społecznych, w tym manipulacjach wykorzystujących uczucia religijne, powoływanie się na praktycznie nie weryfikowalne badania i atakach personalnych na dr Richarda Gardnera. Podczas ich stosowania sugerowano m. in. demoniczność autora koncepcji, popieranie przez niego pedofilii oraz wskazywano na jego samobójczą śmierć i wysokie dochody, które osiągał on z diagnostyki PAS. Gardner, z biegiem czasu zaczął bagatelizować problemy dotyczące pedofilii, co nie maiło jednak nic wspólnego z jego koncepcją PAS, tym bardziej, że po dokonaniu niezbędnych jej korekt została ona również potwierdzona przez innych specjalistów. Jednak faktycznie Gardner zakończył swoje życie samobójstwem po bolesnej chorobie sympatycznego układu nerwowego, a z drugiej strony nauki wypływające z chrześcijaństwa, judaizmu i islamu wskazują także na łamanie nakazów religijnych, których źródłem są będące efektami zachowań rodzicielskich zjawiska określane jako PAS i PA.

Aby zrozumieć mechanizmy deprecjonowania koncepcji występowania PAS musimy zdać sobie sprawę, że na nasze zachowania, emocje i postawy ma wpływ oczywiście wiele przyczyn. A wśród zachowań występują także takie, które psycholodzy  określają jako emitowane, magiczne czy społeczne.. Ponadto istnieje wiele technik wywierania wpływu opartych na wykorzystywaniu podświadomych mechanizmów działania, które są także chętnie wykorzystywane przez adwersarzy występowania koncepcji PAS.

● Zachowania emitowane są wywoływane przez nasze stany wewnętrzne

● Zachowania magiczne wiążą się ze znajdowaniem przyczyn powodujących jakieś skutki, w sytuacjach gdzie one rzeczywiście nie mają miejsca

● Zachowania społeczne powstają na skutek kontaktu z innymi osobami i mogą być reakcją na wywoływane przez nie bodźce społeczne

Na występowanie zachowań społecznych ma wpływ m. in. konformizm czy zjawisko informacyjnego wpływu społecznego. Informacje uzyskiwane na jego skutek wcale nie muszą odzwierciedlać faktycznego stanu rzeczy, a siła informacyjnego wpływu społecznego nasila się wraz ze wzrostem niejasności sytuacji czy znajdowania się przez jego odbiorcę w sytuacji kryzysowej.

Również zdanie osób uważanych za ekspertów ma wpływ na wzrost roli tego wpływu na przyjmowanie postaw, zwłaszcza przez osoby uważające lub potrzebujące  uważać akurat tych ekspertów za autorytet, przynajmniej, w jakiejś dziedzinie.

W rozważanej sytuacji mamy do czynienia z pojawianiem się czynników należących do wszystkich wspomnianych grup. Dla jej pełniejszego zrozumienia spójrzmy na poniższe fakty:

1. Większość założeń dotyczących symptomów i powstawania PAS jest słuszne ale wymaga jeszcze dopracowania, m.in.  w zakresie uproszczeń i nieścisłości pierwotnej wersji oraz diagnostyki.
   
2. Zaproponowana przez Gardnera terapia PAS jest próbą dostosowania jej do prawa rodzinnego, preferującego pozostawanie dziecka pod główną opieką jednego z rodziców. Jednak niektóre zalecania dotyczące postępowania w przypadku PAS mogą w efekcie wpłynąć na alienowanie dziecka przez drugiego rodzica. Ponadto oprócz zjawiska PAS może także występować dwukierunkowe zjawisko PA.
   
3. Prawo rodzinne w obowiązującej formie, w większości krajów o kulturze bazującej na judeo-chrześcijańskich korzeniach, nawet podczas uwzględniania występowania PAS, nie dba o interesy dziecka i nie kieruje się, pomimo hucznych zapewnień, jego dobrem. Często jest także przyczyną praktycznego oddzielenia dziecka od jednego z rodziców (system wizyt), co wywołuje również u niego i jego rodziców problemy emocjonalne i w efekcie skutkuje negatywnymi reperkusjami takiego stanu rzeczy.
4. Funkcjonowanie systemu prawnego w obecnej postaci leży w interesie wielu grup społecznych, zaspakajając zarówno ich korupcyjne interesy jak i wewnętrzne mechanizmy psychiczne, blokujące wzrost kompetencji i odejście od stereotypowego myślenia i działania.
5. Dr. Richard Gardner albo broniąc swojego stanowiska albo dbając o swoje dochody albo też z obu tych powodów jednocześnie zaczął bagatelizować zjawisko pedofilii i kazirodztwa, wywołując silny dysonans poznawczy, zwłaszcza w krajach o judeochrześcijańskich korzeniach cywilizacyjnych i w efekcie silną potrzebę odreagowania powstałych negatywnych emocji.
6. Opierając się na moich badaniach i obserwacjach, mogę także postawić tezę, że istnieje społeczne przyzwolenie na stosowanie przemocy przez matki wobec dzieci, w obszarze nadużyć seksualnych, alienacji rodzicielskiej (zjawisk PAS i PA), nieuzasadnionego izolowania dziecka od drugiego rodzica i agresywnego wychowania. Moim zdaniem przyzwalające postawy występują także w obszarze prawa rodzinnego, szkolnictwa i pomocy psychologicznej. Odbywa się to wraz z jednoczesną biernością osób, które mogły by mieć wpływ na zmianę tej sytuacji- polityków, władzy wykonawczej i sądowniczej oraz nadzoru.
7. Wyalienowane dzieci nie są zazwyczaj klientami gabinetów psychologicznych, bo jest to wbrew interesom alienatorów, a wyalienowani rodzice nie mają możliwości na przyprowadzenie dziecka do psychologa, gdy jednocześnie dorosłe, osoby wyalienowane w dzieciństwie, mogą stać się klientami tych gabinetów.
8. Występuje ślepe zaopatrzenie się w uznawane przez siebie autorytety, uleganiem modom i stereotypom oraz konformistyczna postawa.
   
9. Zbyt dużo psychologów i terapeutów nie posiada kompetencji do pomocy osobom, wykazującym zaburzenia, których źródeł nie znają lub nie chcą z przyczyn subiektywnych  zaakceptować ich istnienia oraz zmierza do dopasowania obrazu pacjenta i jego problemów do modelu problemów z którymi radzeniem są przygotowani.
10. Występuje irracjonalny lecz silnie zakorzeniony w mentalności przesąd wśród dużej części środowiska psychologicznego, sugerujący, że dziecko musi mieć jedno miejsce zamieszkania, co w rzeczywistości jest sprzeczne z wynikami badań naukowych z tej dziedziny, wskazujących na przewagę korzyści wynikającej z zastosowaniu opieki naprzemiennej dla rozwoju dziecka.
11. Część mediów kształtujących opinię społeczną wyraźnie angażowała się wręcz w walkę z koncepcją występowania zjawiska określanego jako PAS, a nawet używała psychomanipulacji, rezygnując w swoich postawach z zasad obiektywizmu, rzetelności i służebności wobec czytelnika. Niezależnie czy na takie postawy wpływają korupcja, interesy grupowe, uleganie psychomanipulacjom czy tylko brak obiektywnej wiedzy  powodują one negatywne efekty społeczne.

W efekcie u przeciwników koncepcji występowania zjawiska określanego jako PAS możemy także się spotkać z używaniem języka typowego dla sekt, silnymi psychomanipulacjami, wykorzystywaniem ofiar błędnie skonstruowanego prawa rodzinnego oraz pomyłek sądowych dla swoich egoistycznych celów, a także graniem na emocjach odbiorców krytyki, uleganiom naciskom wśród naukowców i symulowaniem badań (co oczywiście także nie zaprzecza dokonanym rzetelnym badaniom krytycznym wobec niektórych elementów pierwotnej wersji zjawiska). Sytuacja ta skutkuje m. in. ograniczaniem i zaniechaniem badań naukowych dotyczących występowania i mechanizmów zjawiska.

Paradoksalnie możemy znaleźć i pozytywną stronę tej sytuacji. Zbadanie podatności na psychomanipulacje, związane z atakowaniem PAS może dostarczyć dużo przydatnych materiałów dla zrozumienia popularności działań prowadzonych przez destrukcyjne sekty oraz czynników umożliwiających ich istnienie i funkcjonowanie.

Aby zapowiec dalszym takim działaniom uważam, jak już wspomniałem w innym miejscu, że powinniśmy się zastanowić, czy aby uczynić określenie problemu bardziej czytelnym nie warto by było, wzorem Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów zdrowotnych ICD - 10 oraz amerykańskiego Diagnostycznego i Statystycznego Zbioru Zburzeń Psychicznych DSM IV wprowadzić pojęcie PAS II, zawierające postulowane korekty do pierwotnej wersji zjawiska.

Literatura:

1. Aronson E., Wilson T. D., Akert R. M. “Psychologia społeczna: Serce I umysł”, Zysk I s-ka, Poznań
2. Czerederecka A. "Syndrom Gardnera", Zakład Psychologii Sądowej, Instytut Ekspertyz Sądowych w Krakowie
3. Czerederecka A. „Syndrom oddzielenia od drugoplanowego opiekuna (PAS) – przydatność analizy w badaniach sądowych w kontekście krytyki zjawiska”, Nowiny Psychologiczne nr 3 z 2005 r (str. 31 – 42)
4. Czerederecka A. „Syndrom odosobnienia od jednego z rodziców u dzieci z rozbitych rodzin” Nowiny Psychologiczne nr 4 z 1999 r (str. 5 – 13)
5. Darnall D . „The Parental Alienation Directory”,  http://www.parentalalienation.com/
6. Hassan S. “Jak uwolnić się od psychomanipulacji psychicznej w sekcie: Poradnik dla rodzin, i przyjaciół członków destrukcyjnych sekt”, Ravi, Łódź
7. Hassan S. “Psychomanipulacja w sektach”, Ravi, Łódź
8. International Classification of Diseases (ICD), World Health Organization http://www.who.int/classifications/icd/en/
9. Materiały ze strony PAAO http://www.parental-alienation-awareness.com/awarness-articles.asp
10. Materiały z forum dyskusyjnego "Syndrom Gardnera PAS"  http://www.goldenline.pl/grupa/syndrom-gardnera-pas
11. Miller J. " Napastowanie seksualne przez kobiety", Stowarzyszenie Pomocy Dorosłym Ofiarom Nadużyć Seksualnych w Dzieciństwie "Koniec Milczenia" http://www.koniecmilczenia.ngo.org.pl/art/49jmn.html
12. Oldham J. M, Morris L. B. “Twój psychologiczny autoportret: Dlaczego kochasz, myślisz, działasz właśnie tak”, Jacek Antorski & Co, Warszawa
13. Omówienie Globalnego Raportu Korupcji 2007 (świat i Polska), http://www.transparency.pl/www/index.php?a=36&text=228
14. Zimbardo P. G., Ruch P. F. „Psychologia i życie”, Wydawnictwo Naukowe PWN

Prawa autorskie zastrzeżone  © 2008 Maciej Wojewódka