Zespół alienacji rodzicielskiej - to efekty zachowań rodzicielskich, będących skutkiem stosowania obecnych rozwiązań prawnych, dotyczących rozwiązywania małżeństwa, przyznających główną opiekę nad dzieckiem jednemu z rodziców i mogące wywoływać u dziecka m. in. zachowania autodestrukcyjne, blokadę własnej indywidualności, łatwość uzależniania się, obniżoną samoocenę, gniew, agresję, depresję, niepokój, a nawet tendencje samobójcze.

Do następstw zespołu (zjawiska PAS) zalicza się  także trudności w budowaniu intymnych związków, towarzyszące przez całe życie problemy z tożsamością, choroby psychiczne, problemy emocjonalne oraz zaburzenia seksualne w dorosłym życiu. Dziecko wykazujące zespół alienacji rodzicielskiej (zjawisko PAS) może być zaangażowane w oczernianie i obmawianie rodzica z którym nie mieszka, a nawet żywić wobec niego nienawiść i odmawiać widywania się z nim. Zjawisku PAS mogą towarzyszyć także nadpobudliwość i lęki, a jego zaawansowanej fazie problemy neurotyczne i psychosomatyczne, takie jak bóle głowy, brzucha, astma, problemy z przemianą materii i trudności z zasypianiem, a dziecko może być związane z pierwszoplanowym opiekunem nawet więzią opartą na fantazjach paranoidalnych dotyczących drugoplanowego opiekuna (rodzica).

Alienacją rodzicielską, stanowiącą przemoc emocjonalną wobec dziecka, mogą być szantaż emocjonalny, okazywanie w obecności dziecka, niechęci wobec drugiego rodzica, wzbudzanie niechęci do niego, a także niedopuszczanie do kontaktu z nim czy inne manipulacje.

Niezależnie od efektów wpływu przemocy emocjonalnej wobec dziecka stosowanej przez pierwszoplanowego opiekuna,  na powstawanie i utrwalanie problemów u dziecka mogą mieć wpływ także postawa, zaburzenia i zachowanie drugiego rodzica, mogące być m. in. wynikiem reakcji na tą formę przemocy, a także postawa, zaburzenia i zachowania dziadków macierzystych czy nowego partnera rodzica, którzy niejednokrotnie sprawują, w znacznym stopniu, opiekę nad dzieckiem.

W literaturze wskazuje się na trzy formy PAS - łagodną, umiarkowaną i ostrą.   Badania nad zjawiskiem alienacji rodzicielskiej rozpoczął amerykański psychiatra sądowy - dr Richard Gardner. W późniejszym czasie pojawiły się kolejne prace z tego zakresu. W Polsce pierwsze badania dotyczące PAS były prowadzone w Instytucie Ekspertyz Sądowych im. prof. dr Jana Sehna. Jednak materiał badawczy w tym zakresie nie jest zbyt szeroki, na co mogły wpłynąć także działania mające na celu zdyskredytowanie zjawiska, z wykorzystywaniem metod manipulacji społecznych.

Do objawów PAS twórca koncepcji zaliczył takie nieuzasadnione zachowania dziecka wobec oddzielonego rodzica (drugoplanowego opiekuna) jak jego aktywne oczernianie, uzasadniane błahymi powodami, wyłącznie negatywny stosunek czy wrogość. Ponadto wyalienowane dziecko, zdaniem Gardnera, jest przekonane o niezależności swoich sądów ("fenomen niezależnie myślącego") chociaż posługuje się argumentami i sformułowaniami zapożyczonymi od głównego opiekuna, jednocześnie go wspierając. Nie wykazuje przy tym poczucia winy z powodu własnego postępowania, a negatywną postawę rozszerza na pozostałych członków rodziny oddzielonego rodzica.
 
Biegły Psycholog z Instytutu Ekspertyz Sądowych im. prof. dr Jana Sehna, dr Alicja Czerederecka, w publikacji „Syndrom oddzielenia od drugoplanowego opiekuna (PAS) – przydatność analizy w badaniach sądowych w kontekście krytyki zjawiska” ustosunkowała się również do krytyki zjawiska, rekomendując  jego użyteczność m. in.  w "ustalaniu źródeł zaburzeń, ocenie nasilenia objawów i przewidywania konsekwencji dla dalszego rozwoju dziecka" oraz wprowadzając swoje poprawki do jego koncepcji. W dostępnych materiałach szkoleniowych dla sędziów orzekających w sprawach rodzinnych, z 2008 roku, wskazała także m. in. na konieczność zrewidowania i dopracowania sformułowań, przeprowadzenie dokładniejszych badań, odrzucenie pochopnych wniosków i uproszczeń, indywidualne podejście do zjawiska oraz na potrzebę przygotowania rozwiązań w przypadku występowania sytuacji skrajnych.
 
Z kolei w materiałach przygotowanych przez dr Alicję Czerederecką z Instytutu Ekspertyz Sądowych im prof. dr Jana Sehna w 2008 roku, na zlecenie Ministerstwa Sprawiedliwości, znajdujemy  wskazanie na udział postawy drugiego opiekuna w pogłębianiu zjawiska oraz na potwierdzającą  (w wyniku badań badań prowadzonych w ostatnich latach) rolę składników przyczynowo-skutkowych pomiędzy "stosowaniem przemocy emocjonalnej przez głównego opiekuna, a kształtowaniem się u dziecka zaburzeń w postaci odrzucania drugiego opiekuna, a nawet jego najbliższego środowiska".
 
Dr Alicja Czerederecka wskazuje w swojej opinii, także, że nie jest błędny fakt powoływania się na objawy lub zależności, będące efektem relacji pomiędzy pierwszoplanowym opiekunem i dzieckiem jako opisane przez dr Richarda Gardnera pod nazwą PAS. Jednak uważa, że obecnie byłoby lepsze używanie określenia "oddzielenie od drugoplanowego opiekuna". Jednocześnie nie zaleca ona rozpoznawania określonych form PAS i dużą ostrożność w proponowaniu określonych zaleceń rozwiązywania sytuacji rodzinnej.
 
A w publikacji "Manipulowanie dzieckiem przez rodziców rywalizujących o udział w opiece", zamieszczonej w nr 4 (25) kwartalnika "Dziecko Krzywdzone"z 2008 roku Czerederecka wskazuje na:
1.     Obecne docenianie przez amerykańskich psychologów i psychiatrów wkładu Gardnera "w opisywanie zjawiska, przy jednoczesnym określaniu go jako Parental Alienation" (alienacja rodzicielska);
2.    Rzadkość podważania przez specjalistów zależności "pomiędzy stosowaniem przemocy emocjonalnej przez głównego opiekuna, a kształtowaniem się u dziecka zaburzeń, w postaci odrzucania drugiego opiekuna, a nawet jego najbliższej rodziny";
3.    Udział obojga rodziców w powstawaniu zaburzeń u dzieci;
4.    Konieczność rozpatrzenia każdego przypadku w sposób indywidualny oraz zwrócenia szczególnej uwagi na każdy przypadek manipulowania dzieckiem.

Z badań, które przeprowadziły we wspomnianym Instytucie Teresa Jaśkiewicz - Obydzińska i dr Alicja Czerederecka, wynika, również, że postawa dziecka nie jest jednoznacznie wroga wobec wyalienowanego rodzica, a ewoluuje od negatywnej do pozytywnej, a wobec głównego opiekuna na odwrót, a ponadto występuje niezgodność deklarowanego i rzeczywistego nastawienia dziecka do obojga rodziców, podczas omawianej sytuacji.

Reasumując, omawiane zjawisko, określane jako PAS, wywołują bezpośrednie lub pośrednie zachowania rodzica, z którym dziecko mieszka na stałe, chociaż może następować także relacja zwrotna, uwzględniania przez koncepcję zjawiska PA.
Dr Douglas Darnall zdefiniował PA jako zespół zachowań świadomych lub nieświadomych, które mogą wywoływać zaburzenia w relacjach pomiędzy dzieckiem, a drugim rodzicem.

Należy również zwrócić uwagę, że dr Richard Gardner (PAS) wskazywał, że alienacja rodzicielska występuje, w sytuacji, gdy jednocześnie nie pojawia się inna forma przemocy wobec dziecka czy nadużycia seksualne ze strony drugoplanowego opiekuna oraz  że jest jednokierunkowa tzn. alienatorem jest pierwszoplanowy opiekun. Natomiast dr Douglas Darnall wskazuje na możliwość występowania zjawiska PA niezależnie występowania innych negatywnych zachowań rodzicielskich oraz na rotację kierunków programowania. Alienację rodzicielską mogą oczywiście powodować także inne czynniki niż programowanie rodzicielskie. Moim zdaniem obie koncepcje się uzupełniają, a także wykazują pewne nieścisłości, wymagające korekty.

Jak wspomniałem powyżej, programowaniem rodzicielskim, stanowiącym przemoc emocjonalną wobec dziecka, mogą być szantaż emocjonalny, okazywanie w obecności dziecka niechęci wobec drugiego rodzica, niedopuszczanie do kontaktu czy inne manipulacje. Amerykański psycholog sądowy dr Douglas Darnall do przykładowych zachowań alienacyjnych zalicza  opowiadanie dziecku o przyczynach rozejścia rodziców i ich relacji, winienia przy dziecku drugiego rodzica za rozpad rodziny, problemy materialne, posiadanie kolejnego partnera, utrudnianie drugiemu rodzicowi kontaktów z dzieckiem, odmawianie współpracy z nim i stwarzanie barier w dostępie do dokumentacji lekarskiej, wyników szkolnych czy pozalekcyjnych osiągnięć dziecka, nieelastyczność dotycząca terminów wizyt, aranżowanie pokus dziecku, odciągających go od spotkań z drugim rodzicem albo dodatkowych zajęć ograniczających czas spotkania, wywoływanie nieufności i pozorowanie ratowania dziecka przed drugim rodzicem, manipulowanie smutkiem i tęsknotą, w przypadku wyrażania przez dziecko zadowolenia z kontaktu z drugim rodzicem, uwypuklanie negatywnych cech drugiego rodzica, wmawianie dziecku, że drugi rodzic nigdy go nie kochał, porzucił etc., utwierdzanie dziecka w przekonaniu, że jeśli drugi rodzic skrzywdził głównego opiekuna to skrzywdzi i dziecko, sugerowanie dziecku zmiany nazwiska czy zaadoptowania przez nowego rodzica, wykorzystywanie dziecka do zbierania, w tajemnicy, informacji o drugim rodzicu, odmawianie dziecku przenoszenia jego przedmiotów pomiędzy mieszkaniami rodziców, przysłuchiwanie się rozmowie telefonicznej dziecka z drugim rodzicem oraz pozorne pozwalanie dziecku na dokonywanie wyboru czy chce odwiedzin drugiego rodzica wraz z utwierdzaniem go w przekonaniu, że to jego wybór.

Oczywiście alienujące są także takie działania jak manipulowanie strachem i lękami dziecka poprzez robienie drugoplanowemu opiekunowi awantur i okazywanie mu agresji, pod pozorem niewłaściwej postawy, w obecności dziecka czy trzaskanie drzwiami w momencie rozstawania się dziecka po spotkaniu z drugim rodzicem. Inne przykłady alienacji rodzicielskiej to odstraszanie lub nieuzasadnione zrażanie dziecka, w aspekcie korzystania z pomocy w nauce ze strony drugiego rodzica, brania z nim udziału w wycieczkach, wspólnych zabawach, wspólnego z nim korzystania z atrakcji kulturalnych, bądź sportowych czy rozmawiania dziecka z drugim rodzicem o swoich sprawach, zainteresowaniach i problemach. Alienacja rodzicielska może występować także w sytuacji gdy oboje rodzice mieszkają wspólnie z dzieckiem. Tutaj do zachowań alienacyjnych możemy zaliczyć także zamykanie dziecka w pokoju czy zmuszanie go do jedzenia tego co nie lubi  jako karę np. za rozmawianie z drugim rodzicem etc.

Moim zdaniem, nieuzasadnione jest ograniczanie występowanie zjawiska niemalże tylko wyłącznie do sądowej walki rodziców o powierzenie opieki nad dzieckiem. Przykładowo, w Polsce, procesy o ustalenie wysokości alimentów i procesy opiekuńcze, oczywiście poza sprawami rozwodowymi i separacyjnymi, odbywają się osobno, a podczas rozpraw dotyczących alimentowania dziecka nie dokonuje się badań psychologicznych, w tym i oczywiście występowania alienacji rodzicielskiej i zespołu alienacji rodzicielskiej. Taka sytuacja także utrudnia precyzyjniejsze ustalenie społecznych i cywilizacyjnych reperkusji zjawisk PA i PAS dla naszego kontynentu i podjęcia działań im zapobiegających.

Jednocześnie uważam, że niezależnie od obaw obojga rodziców utraty kontaktu z dzieckiem, w sytuacji rozpadu związku pomiędzy nimi, spotykane w niektórych publikacjach koncepcje uogólniające rolę oddzielonego rodzica w nasilaniu się u dziecka objawów PAS oraz dotyczące uwarunkowania powstrzymywania się drugoplanowego opiekuna od programowania dziecka w drugą stronę, z powodu ograniczonego z nim kontaktu, są zbyt daleko idące.

Również możliwość występowania u obojga rodziców zaburzeń nie uzasadnia takiego podejścia, pomimo że niepokój, frustracja czy złość wraz z poczuciem bezsilności, a nawet dyskryminacji, będące nieodłączną częścią wadliwie skonstruowanego i funkcjonującego prawa rodzinnego, mogą chociaż nie muszą sprzyjać takim niewłaściwym postawom. Z podobnymi zachowaniami możemy spotkać się także wśród rodziców, których dziecko wstąpiło do destrukcyjnej sekty, wówczas gdy rozpaczliwie próbują pomóc mu odzyskać jego przedkultowe "ja".

Koncepcje te nie uwzględniają także autorytarnej potrzeby władzy, związanych z osobowością czy nabytymi wzorcami, przekonań i stylów wychowawczych, często różnych dla każdego z rodziców jak i niezależnego od płci ukierunkowania konfliktowości, męsko lub kobieco - gennej.

Musimy również pamiętać, że jednym z czynników sprzyjających przemocy domowej, jaką stanowi również alienacja rodzicielska, jest przewaga jednego rodzica nad drugim, a taką sytuację wytwarza funkcjonowanie prawa rodzinnego w obecnej postaci.

Proces alienacji rodzicielskiej i jego efekty mogą być pogłębiane, a także  inicjowane na skutek bierno-zezwalających postaw, wobec tej formy przemocy emocjonalnej, w sądownictwie, edukacji oraz wśród biegłych sądowych i kuratorów, polegających na zaprzeczaniu lub nie zauważaniu występowania problemu. Z kolei źródłem takich postaw mogą być stereotypowe podejście do płci rodzica, niedouczenie lub inne pozamerytoryczne czynniki.

Z kolei koncepcje bagatelizujące występowanie zjawisk PA i PAS, jednocześnie traktujące je jako tylko jeden z czynników wpływających na psychikę i emocje dziecka lub patrzące na nie głównie z punktu widzenia walki rodziców, podczas procesu ich rozstawania się, są spłyconym podejściem do tego problemu, jednocześnie utrwalającym patologię, w funkcjonowaniu prawa rodzinnego, w zakresie  zajmującym się rozpatrywaniem sytuacji dobra dziecka, podczas podejmowania ustaleń dotyczących jego przyszłych kontaktów z obojgiem rodziców, a w efekcie często i jego przyszłości.

W swojej publikacji "The Parental Alienation Directory", dr Douglas Darnall radzi rodzicom, będącym celem w manipulacji dzieckiem aby nie rezygnowali z dziecka ani kontaktów z nim, trzymali pod kontrolą swoją złość i zranienia, unikali odwzajemniania się,  wywiązywali się z obietnic złożonych dziecku, nie poddawali się presji fałszywych oskarżeń, kontynuowali swoją dotychczasową aktywność, koncentrowali się na pozytywnych relacjach z dzieckiem, unikali pompowania go  informacjami o swoim wyalienowaniu, nie oczekiwali z pomocą na pojawienie się problemów (które często rozpoczynają się wraz z nowym związkiem jednego z rodziców), wnioskowali do sądu o nakazanie terapii rodzinnej lub odprogramowania, monitorowali swoją postawę w zakresie zachowań alienacyjnych, aby ich unikać, w razie potrzeby otwarcie rozmawiali o swoich obserwacjach i uczuciach, przestrzegali postanowień sądowych i prawa cywilnego, nie stosowali gróźb ani siły fizycznej w celu zobaczenia się z dzieckiem. Dr Douglas Darnall wskazuje także na fakt, że sądy mają do dyspozycji kuratorów i muszą znaleźć sankcje, które nakłonią obsesyjnych alienatorów do rozważenia wzrostu kontaktów dziecka z drugim rodzicem.

Z kolei amerykański psycholog kliniczny dr Richard A. Warshak zaleca wybranie osób szanujących dziecko, które mogłyby interweniować w takiej sytuacji wśród nauczycieli, opiekunów, zastępowych w harcerstwie lub zuchach, trenerów, duchownych, przyjaciół, rodziców przyjaciół dziecka i członków rodziny, dostarczenie im informacji na temat zespołu alienacji rodzicielskiej, aranżowanie spotkań z dzieckiem w wyniku zaproszenia alienowanego dziecka i rodzica przez osobę szanowaną przez dziecko, którzy jednocześnie wspomną o tym, że obecność tego rodzica jest miła, nakłonienie tych osób do dostarczania dziecku pozytywnych sygnałów o alienowanym rodzicu, zachęcanie go do zapoznania się ze stanowiskiem innych rodziców, po uprzednim wysłuchaniu dziecka bez negowania jego spostrzeżeń, wynikających z charakterystycznego dla niego sposobu widzenia świata, a także korzystanie z książek i filmów jako punktu wyjścia do dyskusji o ważności obojga rodziców, smutku posiadania tylko jednego z nich oraz o tym jak myślenie jest podatne na wywieranie wpływów.

Dr Richard A. Warshak podkreśla także bezskuteczność i dziwaczność bezpośredniego apelowania do rozumu dziecka oraz zachęca do rozważenia jak przekonujące twierdzenia wpływają na myślenie dorosłych i dzieci.

Pomimo, że specjaliści zajmujący się problemem zalecają terapię z udziałem dziecka lub odprogramowanie, sytuacja zaczyna się komplikować gdy problem lekceważony jest przez sąd rodzinny, kuratora lub system edukacyjny, a biegli sądowi z przyczyn subiektywnych i pozamerytorycznych wskazują na alienowanego rodzica jako sprawcę zaburzeń u dziecka, jednocześnie bagatelizując sam proces alienacji.

W polskiej terminologii zespół alienacji rodzicielskiej (zjawisko PAS) określa się także jako zjawisko określane jako syndrom odosobnienia od jednego z rodziców, syndrom oddzielenia rodzica, syndrom oddzielenia od rodzica, syndrom oddzielenia od drugoplanowego opiekuna (PAS), syndrom oddzielenia od jednego z rodziców, syndrom oddzielenia opiekuna, syndrom PAS, zespół PAS.

Zespół alienacji rodzicielskiej jest także określany jako syndrom Gardnera czy też jako zespół Gardnera. Jednak te określenia nie są zbyt precyzyjne, gdyż badania na temat zjawiska były także prowadzone przez innych specjalistów. Ponadto zespół Gardnera (Gardner's syndrome"), to także określenie z zupełnie innego obszaru, obrazujące powstawanie jednego z typów guzów mezodermalnych (typ kostniaków), a także guzów typu desmoid, przerostu nabłonka barwnikowego siatkówki oraz torbieli naskórkowych, opisany przez Eltona J. Gardnera. Pojawia się zazwyczaj około 15 roku życia i może prowadzić do powstania raka. Z kolei zespół PAS to również określenie jednego z negatywnych następstw, na które mogą cierpieć kobiety po dokonaniu zabiegu przerwania ciąży.

Niezależnie od tego czy zajmujemy się zjawiskiem zespołu alienacji rodzicielskiej czy alienacji rodzicielskiej mamy tutaj zazwyczaj do czynienia ze znacznym ograniczeniem w życiu dziecka jednego z rodziców, niewłaściwymi zachowaniami rodzicielskimi i negatywnymi efektami dla dziecka, chociaż procesy alienacyjne mogą występować także podczas wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem obojga rodziców.

Nie możemy również zapominać, że zarówno alienacja rodzicielska, jak i zespół alienacji rodzicielskiej  są formą destrukcyjnej przemocy, stosowanej wobec dziecka, chociaż niestety są zbyt często wstydliwie ukrywane przez osoby zajmujące się pomocą dziecku i rodzinie, a także, w praktyce sądownictwa rodzinnego.

W listopadzie 2007 roku, w Polsce, rozpoczęły się próby  zdeprecjonowania zjawiska PAS, wzorem innych krajów, z próbą uruchomienia manipulacji zwanej "kulą śnieżną" oraz z wykorzystywaniem innych czynników wpływających na podświadomość odbiorców tych oddziaływań. Niestety, pomimo ich pozamerytorycznego znaczenia nie pozostały one bez wpływu na postawę świata nauki wobec poruszanej w niniejszej publikacji tematyki.

We wrześniu 2009 roku, w Polsce, rozpoczęły się, z kolei,  próby zdeprecjonowania występowania alienacji rodzicielskiej (zjawiska PA), próbując go utożsamiać ze zjawiskiem zespołu alienacji rodzicielskiej (PAS), a następnie oba zjawiska próbować przedstawiać w kontekście nieakceptowalnych, w naszej kulturze, niektórych poglądów inicjatora badań nad PAS.
Sytuacja tym bardziej staje się nieakceptowalna, gdy niektórzy przedstawiciele świata nauki, zauważając niedociągnięcia koncepcji zespołu alienacji rodzicielskiej, zamiast domagać się ich dopracowania starają się  zanegować lub podważać jej znaczenie podczas postępowania sądowego.

Musimy przy tym pamiętać, że amerykańskie środowiska psychiatryczne nie są wolne od wpływu nacisków społecznych czego przykładem było usunięcie z testów zaburzeń osobowości DSM - IV m. in. zaburzeń autodestrukcyjnych pod naciskiem organizacji feministycznych.

Może dlatego, aby uczynić określenie problemu bardziej czytelnym warto by było, wzorem Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów zdrowotnych ICD - 10 oraz Diagnostycznego i Statystycznego Zbioru Zburzeń Psychicznych DSM IV wprowadzić pojęcie PAS II, zawierające postulowane korekty do pierwotnej wersji.

W kwietniu 2008 roku, Departament Sądów Powszechnych Ministerstwa Sprawiedliwości rozesłał do prezesów sądów apelacyjnych, z prośbą o rozesłanie jednostkom podległym, pismo zawierające opinie Instytutu Ekspertyz Sądowych oraz Polskiego Towarzystwa Psychologicznego w sprawie "posługiwania się tzw. syndromem Gardnera (PAS)".

Po dokonaniu analizy danych otrzymanych z Rodzinnych Ośrodków Diagnostyczno - Konsultacyjnych oraz uwzględnienia stanowiska IES i PTP, Departament stwierdził następująco:
•    proponowanie oddzielenia dziecka od głównego opiekuna następuje tylko w skrajnych  przypadkach manipulacji
•    opinie sporządzane są na podstawie analizy akt sprawy, obserwacji, pogłębionego wywiadu dotyczącego rodziny, poznawczych charakterystyk funkcjonowania dziecka w poszczególnych okresach życia dziecka i badań psychologicznych
•    niezwykle rzadko podważane są, przez specjalistów "odkrycia" Gardnera zależności pomiędzy stosowaniem przemocy emocjonalnej wobec dziecka, a kształtowaniem się u niego zaburzeń odrzucania drugiego rodzica
•    następuje skłanianie się amerykańskich psychologów ku określeniu Parental Alienation (alienacja rodzicielska)
•    zaleca się zapoznanie z podstawami teorii oraz podstawowymi argumentami krytycznymi
•    preferowane jest powoływanie się na pojęcie "oddzielenie od drugoplanowego opiekuna"
•    akceptowanie jest powoływanie się przez biegłych na objawy i zależności wynikające z relacji pomiędzy głównym opiekunem, a dzieckiem, opisane jako PAS
•    występuje niebezpieczeństwo etykietowania rodziny podczas diagnozy i niewłaściwe interpretowanie zaleceń przez rodziców
•    konieczne jest indywidualne rozpatrywania przypadków
•    konieczne jest każdorazowe ocenianie przez sąd rzetelności i obiektywizmu opinii
(według stanu na 23.02.2009)
 
Niezależnie od przedstawianych propozycji terapii, dopiero wprowadzenie opieki naprzemiennej wraz ze wzrostem świadomości wychowawczej rodziców umożliwia pełne opanowanie problemu. Niezbędne jest także dokonanie właściwej korekty prawa rodzinnego, aby umożliwić wprowadzenie takich rozwiązań wraz ze stworzeniem systemów motywacyjnych i pomocy dla rodziców do prawidłowego wywiązywania się ze swoich ról.

 

Maciej Wojewódka

 

 

Literatura:

1. Ackerman M. A. "Clinician's Guide to Child Custody Evaluations, 3rd ed., John Wiley & Sons, New York
2. Arai Rohen "Gardner's syndrome", yourtotalhealth.ivillage.com http://yourtotalhealth.ivillage.com/gardners-syndrome.html
3. Bhama PK, Chugh R, Baker LH, Doherty GM. Gardner's syndrome in a 40-year-old woman: successful treatment of locally aggressive desmoid tumors with cytotoxic chemotherapy. World Journal of Surgical Oncology. 4, 96. 2006 http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17173703?dopt=Abstract http://en.wikipedia.org/wiki/Image:Gardner1.jpg
4. Bauserman R. Ph. D. „"Child Adjustment in Joint-Custody Versus Sole-Custody Arrangements: A Meta-Analytic Review," Robert Bauserman, Ph.D., AIDS Administration/Department of Health and Mental Hygiene; Journal of Family Psychology, Vol 16, No. 1. www.apa.org/releases/custody2.html
5. Benemeglio S., Plewniak M. „Kurs 0: Potęga komunikacji analogicznej, niewerbalnej – I ty możesz poznać sekrety psychologii komunikacyjnej i hipnozy dynamicznej: Kurs 1 APS (Analogic Program System) – Integralny Kurs Komunikacji Interaktywnej: Znaczenie gestów i znaków komunikacji perswazyjnej w hipnozie dynamicznej”, CID-CNV Włoski Instytut Psychologii Komunikacyjnej i Hipnozy Dynamicznej, Warszawa
6. Czerederecka A. "Cognitive Processes of Parents Fighting for Custody and Parental Alienation Syndrome Observed in their Children", Z Zagadnień Nauk Sądowych" nr LVI z 2005 r.
7. Czerederecka A. "Determination of Social Malajustment in Divorced Couples Who Are Fighting for Custody of Children [in:] Forensic Psychology and Law: Facing the Challenges of Changing World, A. Czerederecka, T. Jaśkliewicz Obydzińska, R. Roesch, J. Wójcikiewicz [eds], Institite of Foprensic Research Publishers, Kraków
8. Czerederecka A. "Manipulowanie dzieckiem przez rodziców rywalizujących o udział w opiece", Dziecko krzywdzone" nr 4 (25) z 2008 r.
9. Czerederecka A. "Syndrom Gardnera", Zakład Psychologii Sądowej, Instytut Ekspertyz Sądowych w Krakowie
10. Czerederecka A. "PAS - syndrom oddzielenia od jednego z rodziców", Materiały szkoleniowe, Program szkoleniowy dla sędziow orzekających w sprawach rodzinnych, Szkolenie dla sędziów orzekających w sprawach rodzinnych - Będlewo 2- 4 kwietnia 2008 - Psychologiczne aspekty pracy sędziego rodzinnego, Krajowe Centrum Szkolenia Kadr Sądów Powszechnych i Prokuratury
11. Czerederecka A. „Syndrom oddzielenia od drugoplanowego opiekuna (PAS) – przydatność analizy w badaniach sądowych w kontekście krytyki zjawiska”, Nowiny Psychologiczne nr 3 z 2005 r (str. 31 – 42)
12. Czerederecka A. „Syndrom odosobnienia od jednego z rodziców u dzieci z rozbitych rodzin” Nowiny Psychologiczne nr 4 z 1999 r (str. 5 – 13)
13. Czerederecka A., Wach E. "Difficulties of Social Adaptation of Presons Experiencing Marital Failures", Z Zagadnień Nauk Sądowych nr XXX z 1994 r
14. Darnall D. ""Divorce Casualties: Protecting your Children from Parental Alienation", Taylor Trade Publishing
15. Darnall D. "The Parental Alienation Directory", PsyCare http://www.parentalalienation.com/articles/index.html
16. Darnall D. Materiały ze strony internetowej www.parental-alienation-awareness.com oraz www.parental-alienation-awareness.com/brochures...
17. Dunne J., Hendrick M. "The Parental Alienation Syndrome: an analysis of sixteen selected cases", Journal Divorce and Remarriage, nr 21 z 1994 roku http://www.fact.on.ca/Info/pas/dunne.htm
18. Gardner, EJ: A genetic and clinical study of intestinal polyposis, a predisposing factor for carcinoma of the colon and rectum. American Journal of Human Genetics 3: 167-176, 1951.
19. Gardner R. "Academy Forum", Volume 29, Number 2, Summer, 1985, p. 3-7 Recent Trends in Divorce and Custody Litigation.”
www.fact.on.ca/Info/pas/gardnr85.htm
20. Hassan S. "Jak uwolnić się od manipulacji psychicznej w sekcie: Poradnik dla rodzin, przyjaciół i członków destrukcyjnych kultów, Ravi, Łódź
21. Kaczmarek J., Kotara H., Pocent T. „Syndrom odosobnienia od jednego z rodziców. Mechanizmy psychologiczne występujące w konflikcie okołorozwodowym według koncepcji Richarda Gardnera”, Komitet Ochrony Praw Dziecka, Warszawa 2004
22. Kowanetz M. "Formy przemocy emocjonalnej wobec dzieci w rodzinach rozbitych", "Z zagadnień nauk sądowych"  nr LVI z 2003 roku.
23. Kowanetz M. "Rola dziadków w opiece nad dziećmi w rodzinach rozbitych", Nowiny Psychologiczne nr 4 z 1999 roku
24. Kucharski R. „Rodzicielska opieka naprzemienna nad dzieckiem w USA”, Robert Kucharski 2003, wstroneojca.pl/content/view/72/54/
25. Kuhne A. "The Psyhological View of the Best Interest of Child" [in:] Forensic Psychology and Law: Traditional Quetions and New Ideas, A. Czerederecka, T. Jaśkiewicz - Obydzińska, J. Wójcikiewicz [eds], Institute of Forensic Research Publishers, Kraków
26. Materiały ze strony Hostile Aggressive Parneting http://www.hostile-aggressive-parenting.com/
28. Materiały ze strony PAAO http://www.parental-alienation-awareness.com/awarness-articles.asp http://www.parental-alienation-awareness.com/flyers.asp
28. Materiały z forum dyskusyjnego "Alienacja rodzicielska" http://www.goldenline.pl/grupa/alienacja-rodzicielska
29. Materiały z forum dyskusyjnego "Prawa ojca"  http://www.goldenline.pl/grupa/prawa-ojca
30. Materiały z forum dyskusyjnego "Zespół alienacji rodzicielskiej - badania i praktyka" http://www.goldenline.pl/grupa/zespol-alienacji-rodzicielskiej-badania-i-praktyka
31. Myers J. E. B. "Dowody psychologiczne wykorzystywania dzieci w kontekście weryfikacji przez sąd", Dziecko Krzywdzone nr 4 (25) z 2008 roku.
32. Namysłowska I., Heitzman J., Siewierska A. "Ekspertyza wykonana na zlecenie Biura Rzecznika Praw Dziecka dotycząca syndromu Gardnera jako wyodrębnionej jednostki chorobowej oraz jego przydatności w orzecznictwie sądów rodzinnych http://www.brpd.gov.pl/uploadfiles/publikacje/ekspertyza_gardner.pdf
33. Oldham J. M., Morris L. B. "Twój psychologiczny autoportret: Dlaczego kochasz, myślisz, czujesz, działasz właśnie tak", Jacek Santorski & Co, Warszawa
34. Rand Convay, Ph. D. "Parental Alienation Syndrome, Forensic Psychologist, Deirdre" — "A review of work done by Dr. Richard Gardner and others: THE SPECTRUM OF PARENTAL ALIENATION SYNDROME": www.mensrights.com.au/page27f.htm
34. Rand, Deirdre Conway. The Spectrum Of Parental Alienation Syndrome (Part I). American Journal of Forensic Psychology, vol 15. no 3, 1997
35. Ryś M.  "Wartość życia: Gdybym wiedziała wcześniej", "Wychowawca. Miesięcznik wychowawców i nauczycieli katolickich" http://www.wychowawca.pl/miesiecznik_nowy/2005/03-2005/04.htm
36. Warshak R. A. "Divorce Poison: "Protecting the Parent-Child Bond from a Vindictive Ex (Hardcore)"

 

Prawa autorskie zastrzeżone  © 2007 - 2009 Maciej Wojewódka